|
EEN
STEEN IN DE GEVEL
In
hun standaardwerk "De Uithangtekens ...." omschrijven Van Lennep en
Ter Gouw gevelstenen als "gebeeldhouwde bas-reliëfs in de gevel
gemetseld".
Met
deze omschrijving wordt louter uitgegaan van de uitvoering en plaats van
toepassing, waardoor vrijwel iedere steen in een gevel waar ook maar iets in
uitgebeiteld is, als vanzelfsprekend aangemerkt wordt als gevelsteen.
In
deze "Maastrichtse gevelstenencatalogus" is echter de functie die
gevelstenen in het verleden vervuld hebben als uitgangspunt gekozen.
Het
meest zwaarwegende argument daarvoor is van historische aard.
In oude overdrachtsakten wordt de rol van de 'echte' gevelsteen
duidelijk: een huis of
ander bouwwerk een kenmerk te geven ter onderscheiding van andere, een
identificatieteken dus.
Tegenwoordig
hebben we deze mogelijkheid met de gangbare adressering, een naambord of een of
andere vorm van reclame-uiting. Maar huisnummering wordt pas toegepast vanaf
ongeveer 1800. Voor die tijd werd dit gemis opgevangen door de eigenaar/bewoner
te noemen óf meestal het bouwwerk een naam of kenmerk te geven, die werden
uitgebeeld op een uithangbord of een steen in de gevel.
Daarmee
zijn in dit overzicht de 'echte' gevelstenen onder te verdelen in:
huisnaamstenen
: op de steen is in woord en/of beeld de naam uitgebeeld waaronder het
gebouw bekend was en is dit dus in feite te beschouwen als de
"verstening" van de huisnaam.
vestingnaamstenen
: op de steen is de naam te lezen van het betreffende vestingwerk. Namen van
toen bekende personen (regeerders of bevelhebbers), plaatsen en gewesten waren
hier in trek.
wapenstenen
: op de steen is een heraldisch wapen uitgebeeld, dat de betrokkenheid tussen
bouwheer en een gebouw of bouwwerk aangeeft. De eigendommen van de stad en
aanzienlijke families waren genoegzaam bekend en daar was toevoeging van een
naam in feite overbodig. Mode (en ijdelheid van omhoog gevallen burgers?) zullen
maatgevend geweest zijn bij het aangeven van deze band door het plaatsen van het
eigen wapen als symbool van die eigennaam.
De
resterende groep uithangtekens zijn de 'twijfelgevallen', die hier
buiten de boot vallen, omdat ze niet in steen zijn uitgevoerd, niet van
Maastrichts origine zijn, er wel oud uit zien maar te jong zijn om het huis ooit een
eenduidig kenmerk te hebben gegeven, of louter een functie hebben (gehad) als
versier- of gedenksteen.
Die
verdeling van echte en onechte gevelstenen wordt bijna door niemand gehanteerd,
wat heet: ik ben blijkbaar zo wat een van de weinigen die dat doet.
Als
concessie aan die 'andersdenkenden' zijn ook chronogrammen, losse jaarstenen en
brandplaatjes (vanwege de grote hoeveelheid) in aparte overzichten ondergebracht
en is
alles wat verder nog voor onechte gevelsteen door kan gaan én vanwege inhoud of
vorm de moeite waard is gezien te worden, toegevoegd aan de adressenlijst.
Maar dat is en blijft - evenals de eerdere onderverdeling - een persoonlijke,
subjectieve keuze.
|